Menu toggle
Porta Polonica
Navigation

Pracownie polskich malarzy w Monachium około 1890 roku

Carl Teufel, Pracownia Alfreda Wierusza-Kowalskiego, Monachium 1889, fotografia czarno-biała, odbitka z negatywu szklanego, 18 x 24 cm, Archiwum Fotografii w Marburgu (Bildarchiv Foto Marburg), zdjęcie nr: 121.688, rok digitalizacji: 2013.

Mediathek Sorted

Mediateka
Zdj. nr 1: Józef Brandt - Carl Teufel: Pracownia Józefa Brandta, Monachium 1889
Zdj. nr 1: Józef Brandt
Zdj. nr 1: Józef Brandt - Carl Teufel: Pracownia Józefa Brandta, Monachium 1889 © © Bildarchiv Foto Marburg / Carl Teufel - Rechte vorbehalten https://www.bildindex.de/media/obj22004980/fm121569
Zdj. nr 2: Józef Brandt - Carl Teufel: Pracownia Józefa Brandta, Monachium 1889
Zdj. nr 2: Józef Brandt
Zdj. nr 2: Józef Brandt - Carl Teufel: Pracownia Józefa Brandta, Monachium 1889 © Münchner Digitalisierungs-Zentrum, Digitale Bibliothek http://daten.digitale-sammlungen.de/~db/0011/bsb00110288/images/
Zdj. nr 3: Szymon Buchbinder  - Carl Teufel: Pracownia Szymona Buchbindera, Monachium 1889
Zdj. nr 3: Szymon Buchbinder
Zdj. nr 3: Szymon Buchbinder - Carl Teufel: Pracownia Szymona Buchbindera, Monachium 1889 © © Bildarchiv Foto Marburg / Carl Teufel - Rechte vorbehalten https://www.bildindex.de/media/obj22004983/fm121576
Zdj. nr 4: Szymon Buchbinder - Carl Teufel: Pracownia Szymon Buchbinder, Monachium 1889
Zdj. nr 4: Szymon Buchbinder
Zdj. nr 4: Szymon Buchbinder - Carl Teufel: Pracownia Szymon Buchbinder, Monachium 1889 © Münchner Digitalisierungs-Zentrum, Digitale Bibliothek http://daten.digitale-sammlungen.de/~db/0011/bsb00110288/images/
Zdj. nr 1: Józef Brandt
Carl Teufel: Pracownia Józefa Brandta, Monachium 1889
Zdj. nr 2: Józef Brandt
Carl Teufel: Pracownia Józefa Brandta, Monachium 1889
Zdj. nr 3: Szymon Buchbinder
Carl Teufel: Pracownia Szymona Buchbindera, Monachium 1889
Zdj. nr 4: Szymon Buchbinder
Carl Teufel: Pracownia Szymon Buchbinder, Monachium 1889
Abb. 5: Władysław Czachórski - Carl Teufel: Künstleratelier Władysław Czachórski, München 1889
Abb. 5: Władysław Czachórski
Abb. 5: Władysław Czachórski - Carl Teufel: Künstleratelier Władysław Czachórski, München 1889 © © Bildarchiv Foto Marburg / Carl Teufel - Rechte vorbehalten https://www.bildindex.de/media/obj22004988/fm121579
Zdj. nr 5a: Władysław Czachórski  - Dama w liliowej sukni z kwiatami, Monachium 1880-1890, olej na płótnie, 55 x 78 cm
Zdj. nr 5a: Władysław Czachórski
Zdj. nr 5a: Władysław Czachórski - Dama w liliowej sukni z kwiatami, Monachium 1880-1890, olej na płótnie, 55 x 78 cm © http://cyfrowe.mnw.art.pl
Zdj. nr 6: Władysław Czachórski  - Carl Teufel: Pracownia Władysława Czachórskiego, Monachium 1889
Zdj. nr 6: Władysław Czachórski
Zdj. nr 6: Władysław Czachórski - Carl Teufel: Pracownia Władysława Czachórskiego, Monachium 1889 © Münchner Digitalisierungs-Zentrum, Digitale Bibliothek http://daten.digitale-sammlungen.de/~db/0011/bsb00110288/images/
Zdj. nr 7: Franciszek Ejsmond  - Carl Teufel: Pracownia Franciszka Ejsmonda, Monachium 1889
Zdj. nr 7: Franciszek Ejsmond
Zdj. nr 7: Franciszek Ejsmond - Carl Teufel: Pracownia Franciszka Ejsmonda, Monachium 1889 © © Bildarchiv Foto Marburg / Carl Teufel - Rechte vorbehalten https://www.bildindex.de/media/obj22004999/fm121609
Abb. 5: Władysław Czachórski
Carl Teufel: Künstleratelier Władysław Czachórski, München 1889
Zdj. nr 5a: Władysław Czachórski
Dama w liliowej sukni z kwiatami, Monachium 1880-1890, olej na płótnie, 55 x 78 cm
Zdj. nr 6: Władysław Czachórski
Carl Teufel: Pracownia Władysława Czachórskiego, Monachium 1889
Zdj. nr 7: Franciszek Ejsmond
Carl Teufel: Pracownia Franciszka Ejsmonda, Monachium 1889
Zdj. nr 8: Franciszek Ejsmond  - Carl Teufel: Pracownia Franciszka Ejsmonda, Monachium 1889
Zdj. nr 8: Franciszek Ejsmond
Zdj. nr 8: Franciszek Ejsmond - Carl Teufel: Pracownia Franciszka Ejsmonda, Monachium 1889 © © Bildarchiv Foto Marburg / Carl Teufel - Rechte vorbehalten https://www.bildindex.de/media/obj22004999/fm121610
Zdj. nr 8a: Franciszek Ejsmond - Reprodukcja obrazu Franciszka Ejsmonda, ok. 1890
Zdj. nr 8a: Franciszek Ejsmond
Zdj. nr 8a: Franciszek Ejsmond - Reprodukcja obrazu Franciszka Ejsmonda, ok. 1890 © Muzeum Cyfrowe / http://cyfrowe.mnw.art.pl/dmuseion/
Zdj. nr 9: Franciszek Ejsmond  - Carl Teufel: Pracownia Franciszka Ejsmonda, Monachium 1889
Zdj. nr 9: Franciszek Ejsmond
Zdj. nr 9: Franciszek Ejsmond - Carl Teufel: Pracownia Franciszka Ejsmonda, Monachium 1889 © Münchner Digitalisierungs-Zentrum, Digitale Bibliothek http://daten.digitale-sammlungen.de/~db/0011/bsb00110288/images/
Zdj. nr 10: Zdzisław Jasiński - Carl Teufel: Pracownia Zdzisława Jasińskiego, Monachium 1889
Zdj. nr 10: Zdzisław Jasiński
Zdj. nr 10: Zdzisław Jasiński - Carl Teufel: Pracownia Zdzisława Jasińskiego, Monachium 1889 © © Bildarchiv Foto Marburg / Carl Teufel - Rechte vorbehalten https://www.bildindex.de/media/obj22005035/fm121669
Zdj. nr 8: Franciszek Ejsmond
Carl Teufel: Pracownia Franciszka Ejsmonda, Monachium 1889
Zdj. nr 8a: Franciszek Ejsmond
Reprodukcja obrazu Franciszka Ejsmonda, ok. 1890
Zdj. nr 9: Franciszek Ejsmond
Carl Teufel: Pracownia Franciszka Ejsmonda, Monachium 1889
Zdj. nr 10: Zdzisław Jasiński
Carl Teufel: Pracownia Zdzisława Jasińskiego, Monachium 1889
Zdj. nr 10a: Zdzisław Jasiński - Chora matka, olej na płótnie, 1889
Zdj. nr 10a: Zdzisław Jasiński
Zdj. nr 10a: Zdzisław Jasiński - Chora matka, olej na płótnie, 1889 © http://www.agraart.pl
Zdj. nr 10b: Zdzisław Jasiński - Felix Jasiński: Rycina według obrazu „Chora matka“ (1889) Zdzisława Jasińskiego, 1890
Zdj. nr 10b: Zdzisław Jasiński
Zdj. nr 10b: Zdzisław Jasiński - Felix Jasiński: Rycina według obrazu „Chora matka“ (1889) Zdzisława Jasińskiego, 1890 © https://polona.pl/item/chora-matka,NzAwODA5NjY/0/#info:metadata
Zdj. nr 11: Antoni Kozakiewicz  - Carl Teufel: Pracownia Antoniego Kozakiewicza, Monachium 1889
Zdj. nr 11: Antoni Kozakiewicz
Zdj. nr 11: Antoni Kozakiewicz - Carl Teufel: Pracownia Antoniego Kozakiewicza, Monachium 1889 © © Bildarchiv Foto Marburg / Carl Teufel - Rechte vorbehalten https://www.bildindex.de/media/obj22005052/fm121690
Zdj. nr 12: Antoni Kozakiewicz - Carl Teufel: Pracownia Antoniego Kozakiewicza, Monachium 1889
Zdj. nr 12: Antoni Kozakiewicz
Zdj. nr 12: Antoni Kozakiewicz - Carl Teufel: Pracownia Antoniego Kozakiewicza, Monachium 1889 © Münchner Digitalisierungs-Zentrum, Digitale Bibliothek http://daten.digitale-sammlungen.de/~db/0011/bsb00110306/images/
Zdj. nr 10a: Zdzisław Jasiński
Chora matka, olej na płótnie, 1889
Zdj. nr 10b: Zdzisław Jasiński
Felix Jasiński: Rycina według obrazu „Chora matka“ (1889) Zdzisława Jasińskiego, 1890
Zdj. nr 11: Antoni Kozakiewicz
Carl Teufel: Pracownia Antoniego Kozakiewicza, Monachium 1889
Zdj. nr 12: Antoni Kozakiewicz
Carl Teufel: Pracownia Antoniego Kozakiewicza, Monachium 1889
Zdj. nr 13: Kazimierz Pułaski - Carl Teufel: Pracownia Kazimierza Pułaskiego, Monachium 1889
Zdj. nr 13: Kazimierz Pułaski
Zdj. nr 13: Kazimierz Pułaski - Carl Teufel: Pracownia Kazimierza Pułaskiego, Monachium 1889 © © Bildarchiv Foto Marburg / Carl Teufel - Rechte vorbehalten https://www.bildindex.de/media/obj22005106/fm121771?medium=fm121771
Zdj. nr 14: Jan Rosen - Carl Teufel: Pracownia Jana Rosena, Monachium 1889
Zdj. nr 14: Jan Rosen
Zdj. nr 14: Jan Rosen - Carl Teufel: Pracownia Jana Rosena, Monachium 1889 © © Bildarchiv Foto Marburg / Carl Teufel - Rechte vorbehalten https://www.bildindex.de/media/obj20394867/fm121783
Zdj. nr 15: Jan Rosen - Carl Teufel: Pracownia Jana Rosena, Monachium 1889
Zdj. nr 15: Jan Rosen
Zdj. nr 15: Jan Rosen - Carl Teufel: Pracownia Jana Rosena, Monachium 1889 © Münchner Digitalisierungs-Zentrum, Digitale Bibliothek http://daten.digitale-sammlungen.de/~db/0011/bsb00110307/images/
Zdj. nr 16: Franciszek Streitt  - Carl Teufel: Pracownia Franciszka Streitta, Monachium 1889
Zdj. nr 16: Franciszek Streitt
Zdj. nr 16: Franciszek Streitt - Carl Teufel: Pracownia Franciszka Streitta, Monachium 1889 © © Bildarchiv Foto Marburg / Carl Teufel - Rechte vorbehalten https://www.bildindex.de/media/obj22005152/fm121835
Zdj. nr 13: Kazimierz Pułaski
Carl Teufel: Pracownia Kazimierza Pułaskiego, Monachium 1889
Zdj. nr 14: Jan Rosen
Carl Teufel: Pracownia Jana Rosena, Monachium 1889
Zdj. nr 15: Jan Rosen
Carl Teufel: Pracownia Jana Rosena, Monachium 1889
Zdj. nr 16: Franciszek Streitt
Carl Teufel: Pracownia Franciszka Streitta, Monachium 1889
Zdj. nr 16a: Franciszek Streitt  - Kwiatek do kapelusza, ok. 1889
Zdj. nr 16a: Franciszek Streitt
Zdj. nr 16a: Franciszek Streitt - Kwiatek do kapelusza, ok. 1889 © http://www.agraart.pl
Zdj. nr 16b: Franciszek Streitt  - Cygański chłopiec grający na skrzypcach, 1890
Zdj. nr 16b: Franciszek Streitt
Zdj. nr 16b: Franciszek Streitt - Cygański chłopiec grający na skrzypcach, 1890 © https://imkinsky.com/de/kuenstler/21148-franz-streitt/48217-franz-streitt
Zdj. nr 17: Franciszek Streitt  - Carl Teufel: Pracownia Franciszka Streitta, Monachium 1889
Zdj. nr 17: Franciszek Streitt
Zdj. nr 17: Franciszek Streitt - Carl Teufel: Pracownia Franciszka Streitta, Monachium 1889 © Münchner Digitalisierungs-Zentrum, Digitale Bibliothek http://daten.digitale-sammlungen.de/~db/0011/bsb00110307/images/
Zdj. nr 18: Zdzisław Suchodolski  - Carl Teufel: Pracownia Zdzisława Suchodolskiego, Monachium 1889
Zdj. nr 18: Zdzisław Suchodolski
Zdj. nr 18: Zdzisław Suchodolski - Carl Teufel: Pracownia Zdzisława Suchodolskiego, Monachium 1889 © © Bildarchiv Foto Marburg / Carl Teufel - Rechte vorbehalten https://www.bildindex.de/media/obj22005155/fm121838
Zdj. nr 16a: Franciszek Streitt
Kwiatek do kapelusza, ok. 1889
Zdj. nr 16b: Franciszek Streitt
Cygański chłopiec grający na skrzypcach, 1890
Zdj. nr 17: Franciszek Streitt
Carl Teufel: Pracownia Franciszka Streitta, Monachium 1889
Zdj. nr 18: Zdzisław Suchodolski
Carl Teufel: Pracownia Zdzisława Suchodolskiego, Monachium 1889
Zdj. nr 19: Zdzisław Suchodolski  - Carl Teufel: Pracownia Zdzisława Suchodolskiego, Monachium 1889
Zdj. nr 19: Zdzisław Suchodolski
Zdj. nr 19: Zdzisław Suchodolski - Carl Teufel: Pracownia Zdzisława Suchodolskiego, Monachium 1889 © Münchner Digitalisierungs-Zentrum, Digitale Bibliothek http://daten.digitale-sammlungen.de/~db/0011/bsb00110307/images/
Zdj. nr 20: Alfred Wierusz-Kowalski - Carl Teufel: Pracownia Alfreda Wierusza-Kowalskiego, Monachium 1889
Zdj. nr 20: Alfred Wierusz-Kowalski
Zdj. nr 20: Alfred Wierusz-Kowalski - Carl Teufel: Pracownia Alfreda Wierusza-Kowalskiego, Monachium 1889 © © Bildarchiv Foto Marburg / Carl Teufel - Rechte vorbehalten https://www.bildindex.de/media/obj22005051/fm121688
Zdj. nr 20a: Alfred Wierusz-Kowalski - Napad wilków, 1910
Zdj. nr 20a: Alfred Wierusz-Kowalski
Zdj. nr 20a: Alfred Wierusz-Kowalski - Napad wilków, 1910 © Muzeum Okręgowe, Suwałki
Zdj. nr 20b: Alfred Wierusz-Kowalski - Przeprawa przez rzekę, 1890, olej na płótnie, 72 x 118 cm.
Zdj. nr 20b: Alfred Wierusz-Kowalski
Zdj. nr 20b: Alfred Wierusz-Kowalski - Przeprawa przez rzekę, 1890, olej na płótnie, 72 x 118 cm. © Własność prywatna w depozycie Muzeum Okręgowego w Suwałkach
Zdj. nr 19: Zdzisław Suchodolski
Carl Teufel: Pracownia Zdzisława Suchodolskiego, Monachium 1889
Zdj. nr 20: Alfred Wierusz-Kowalski
Carl Teufel: Pracownia Alfreda Wierusza-Kowalskiego, Monachium 1889
Zdj. nr 20a: Alfred Wierusz-Kowalski
Napad wilków, 1910
Zdj. nr 20b: Alfred Wierusz-Kowalski
Przeprawa przez rzekę, 1890, olej na płótnie, 72 x 118 cm.
Zdj. nr 21: Alfred Wierusz-Kowalski - Carl Teufel: Pracownia Alfreda Wierusza-Kowalskiego, Monachium 1889
Zdj. nr 21: Alfred Wierusz-Kowalski
Zdj. nr 21: Alfred Wierusz-Kowalski - Carl Teufel: Pracownia Alfreda Wierusza-Kowalskiego, Monachium 1889 © © Bildarchiv Foto Marburg / Carl Teufel - Rechte vorbehalten https://www.bildindex.de/media/obj22005051/fm121689
Zdj. nr 22: Alfred Wierusz-Kowalski - Carl Teufel: Pracownia Alfreda Wierusza-Kowalskiego, Monachium 1889
Zdj. nr 22: Alfred Wierusz-Kowalski
Zdj. nr 22: Alfred Wierusz-Kowalski - Carl Teufel: Pracownia Alfreda Wierusza-Kowalskiego, Monachium 1889 © Münchner Digitalisierungs-Zentrum, Digitale Bibliothek http://daten.digitale-sammlungen.de/~db/0011/bsb00110306/images/
Zdj. nr 23: Paleta malarzy monachijskich - Paleta malarzy monachijskich, Tygodnik Ilustrowany, Warschau 1890
Zdj. nr 23: Paleta malarzy monachijskich
Zdj. nr 23: Paleta malarzy monachijskich - Paleta malarzy monachijskich, Tygodnik Ilustrowany, Warschau 1890 © Biblioteka cyfrowa Uniwersytetu Łódzkiego
Album malarzy polskich, Warschau 1876 - Album malarzy polskich. Serya pierwsza. Monachium, Warschau 1876
Album malarzy polskich, Warschau 1876
Album malarzy polskich, Warschau 1876 - Album malarzy polskich. Serya pierwsza. Monachium, Warschau 1876
Zdj. nr 21: Alfred Wierusz-Kowalski
Carl Teufel: Pracownia Alfreda Wierusza-Kowalskiego, Monachium 1889
Zdj. nr 22: Alfred Wierusz-Kowalski
Carl Teufel: Pracownia Alfreda Wierusza-Kowalskiego, Monachium 1889
Zdj. nr 23: Paleta malarzy monachijskich
Paleta malarzy monachijskich, Tygodnik Ilustrowany, Warschau 1890
Album malarzy polskich, Warschau 1876
Album malarzy polskich. Serya pierwsza. Monachium, Warschau 1876
Więcej
Carl Teufel, Pracownia Alfreda Wierusza-Kowalskiego, Monachium 1889, fotografia czarno-biała, odbitka z negatywu szklanego, 18 x 24 cm, Archiwum Fotografii w Marburgu (Bildarchiv Foto Marburg), zdjęcie nr: 121.688, rok digitalizacji: 2013.
Carl Teufel, Pracownia Alfreda Wierusza-Kowalskiego, Monachium 1889, fotografia czarno-biała, odbitka z negatywu szklanego, 18 x 24 cm, Archiwum Fotografii w Marburgu (Bildarchiv Foto Marburg), zdjęcie nr: 121.688, rok digitalizacji: 2013.

Brandt, podobnie jak Makart we Wiedniu, w swoim atelier przyjmował nie tylko członków rodziny królewskiej, lecz organizował w niej również huczne przyjęcia. Tu, w 1876 roku świętował w kręgu zaprzyjaźnionych artystów swoje imieniny. Szerner i Tadeusz Ajdukiewicz (1852-1916), uczeń Brandta, wręczyli mu bukiet kwiatów, antyki i samodzielnie wykonane prezenty. Pomieszczenia były zapełnione ludźmi, donosił Brandt w liście do matki w Polsce, „od całej familii Adamów, a skończywszy na najmłodszej polskiej generacji, wszystko było u mnie, nawet mnie to żenowało“.[41] Następnego dnia, w poniedziałek, życzenia złożył mu osobiście książę Luitpold. Pracownia Brandta, podobnie jak Lenbacha, Kaulbacha i wielu innych monachijskich artystów, stanowiła centrum życia towarzyskiego, przy czym wizyty monarchów sprawiły, że w oczach opinii publicznej odwiedzani malarze i rzeźbiarze byli „książętami malarstwa“.[42] „Książę malarstwa“ Piloty, pisał krytyk sztuki Friedrich Pecht (1814-1903), należał do tych artystów, podobnie jak później Makart, „którzy podobali się sobie w kontaktach z wielkimi tego świata“.[43] Luitpold wspierał arystokratyczne maniery artystów, nadając im – niemal inflacyjnie – tytuły profesorskie i szlacheckie, szczególnie od 1886 roku, gdy otrzymał nominację na księcia-regenta.[44] W 1877 roku pochodzący z zamożnej polskiej rodziny szlacheckiej Brandt poślubił Helenę z Woyciechowskich Pruszakową, dzięki czemu stał się właścicielem majątku ziemskiego i reprezentacyjnego dworu w Orońsku, wsi położonej na obszarze znajdującego się pod zaborem rosyjskim Królestwa Polskiego, gdzie wraz z innymi malarzami polskiej kolonii artystycznej w Monachium organizował w miesiącach letnich akademię malarstwa. W 1878 roku został mianowany profesorem honorowym monachijskiej Akademii Sztuk Pięknych a w 1898 wyróżniony Bawarskim Orderem Maksymiliana za Naukę i Sztukę (Bayerischer Maximiliansorden für Wissenschaft und Kunst).

Obecnie trudno udowodnić w jakim stopniu obiekty z historycznej kolekcji Brandta, dziś znajdujące się w różnych muzeach, faktycznie służyły artyście jako modele do jego obrazów. Jedno jest pewne, jego zainteresowanie tematami zaczerpniętymi z okresu polskich wojen w XVII w., pokrywa się z głównymi tematami jego kolekcji. I tak, w latach od 1863 do 1873 malował obrazy batalistyczne nawiązujące do wydarzeń XVII w., częściowo tak monumentalne, że wypełniały całe ściany: z 1863 roku pochodzi jego obraz „Pochód Lisowczyków“ przedstawiający scenę z wojny polsko-tureckiej 1620-1621; z 1867 roku – obraz „Bitwa pod Chocimiem“, która miała miejsce w 1621 roku; z 1870 roku – „Czarniecki pod Koldyngą“ przedstawiający zimową scenę podczas II wojny północnej w 1658 roku; z 1873 roku – monumentalna scena „Bitwa pod Wiedniem“ przedstawiająca wydarzenie z września 1683 roku, a dokładnie Turków uciekających przed atakującą polską husarią i pozostawiających na polu bitwy swoje namioty.[45] Tym pracom odpowiadały niejako przedmioty z kolekcji, większość których Wankie datował na XVII w. i które lśniły i błyszczały złotem; kolekcja Brandta obejmowała jednak także artefakty z czasów Zygmunta II Augusta (1520-1572) oraz konfederacji barskiej (1768-72).[46]

Ci którzy raz odwiedzili pracownię Brandta z łatwością kojarzyli znajdujące się tam tureckie namioty z obrazem „Bitwa pod Wiedniem“, który w 1873 roku został wystawiony najpierw na Światowej Wystawie we Wiedniu a następnie w Monachijskim Towarzystwie Sztuk Pięknych (Münchner Kunstverein) i entuzjastycznie przyjęty przez krytyków; co więcej, był nawet porównywany z dziełami Makarta.[47] Z kolei wszelkie próby odnalezienia historycznych broni, zbroi i uprzęży z kolekcji Brandta w przedstawionym na nim mrowiu postaci okazywały się daremne, chociaż w muzeach w Polsce można trafić na liczne sporządzone przez artystę szkice zbroi, broni, siodeł i kostiumów a także całych postaci, które prawdopodobnie służyły mu za podstawę w trakcie malowania tego obrazu. Z biegiem czasu Brandt upodobał sobie także scenki rodzajowe i jeździeckie w małych formatach, licznie powstające w trakcie procesu tworzenia obrazów batalistycznych, a które ostatecznie stanowiły jego indywidualny środek wyrazu artystycznego charakteryzujący się przedstawieniami malowniczych kostiumów i rekwizytów, jak na przykład w obrazach z 1880 roku: „Obóz Zaporożców“ i „Pochód z łupami“.[48]

 

[41] Daszewski, 1985 (patrz przypis 39), s. 60, 62; Bagińska, 2005, s. 45; Ptaszyńska, 2008, s. XIV.

[42] Langer, 1992, s. 51, 66.

[43] Pecht, 1880 (patrz przypis 21), s. 651.

[44] Jooss, 2012, s. 159 i nast.

[45] Wystawa online „Józef Brandt“ na tymże portalu, zdj. nr 6, 9, 14, 17. Dostęp w Internecie: https://www.porta-polonica.de/pl/atlas-miejsc-pami%C4%99ci/jozef-brandt

[46] Bagińska, 2015, s. 46.

[47] Patrz przypis 24.

[48] Wystawa online „Józef Brandt“ na tymże portalu, zdj. nr 29, 31. Dostęp w Internecie: https://www.porta-polonica.de/pl/atlas-miejsc-pami%C4%99ci/jozef-brandt