Menu toggle
Porta Polonica
Navigation

Pracownie polskich malarzy w Monachium około 1890 roku

Carl Teufel, Pracownia Alfreda Wierusza-Kowalskiego, Monachium 1889, fotografia czarno-biała, odbitka z negatywu szklanego, 18 x 24 cm, Archiwum Fotografii w Marburgu (Bildarchiv Foto Marburg), zdjęcie nr: 121.688, rok digitalizacji: 2013.

Mediathek Sorted

Mediateka
Zdj. nr 1: Józef Brandt - Carl Teufel: Pracownia Józefa Brandta, Monachium 1889
Zdj. nr 1: Józef Brandt
Zdj. nr 1: Józef Brandt - Carl Teufel: Pracownia Józefa Brandta, Monachium 1889 © © Bildarchiv Foto Marburg / Carl Teufel - Rechte vorbehalten https://www.bildindex.de/media/obj22004980/fm121569
Zdj. nr 2: Józef Brandt - Carl Teufel: Pracownia Józefa Brandta, Monachium 1889
Zdj. nr 2: Józef Brandt
Zdj. nr 2: Józef Brandt - Carl Teufel: Pracownia Józefa Brandta, Monachium 1889 © Münchner Digitalisierungs-Zentrum, Digitale Bibliothek http://daten.digitale-sammlungen.de/~db/0011/bsb00110288/images/
Zdj. nr 3: Szymon Buchbinder  - Carl Teufel: Pracownia Szymona Buchbindera, Monachium 1889
Zdj. nr 3: Szymon Buchbinder
Zdj. nr 3: Szymon Buchbinder - Carl Teufel: Pracownia Szymona Buchbindera, Monachium 1889 © © Bildarchiv Foto Marburg / Carl Teufel - Rechte vorbehalten https://www.bildindex.de/media/obj22004983/fm121576
Zdj. nr 4: Szymon Buchbinder - Carl Teufel: Pracownia Szymon Buchbinder, Monachium 1889
Zdj. nr 4: Szymon Buchbinder
Zdj. nr 4: Szymon Buchbinder - Carl Teufel: Pracownia Szymon Buchbinder, Monachium 1889 © Münchner Digitalisierungs-Zentrum, Digitale Bibliothek http://daten.digitale-sammlungen.de/~db/0011/bsb00110288/images/
Zdj. nr 1: Józef Brandt
Carl Teufel: Pracownia Józefa Brandta, Monachium 1889
Zdj. nr 2: Józef Brandt
Carl Teufel: Pracownia Józefa Brandta, Monachium 1889
Zdj. nr 3: Szymon Buchbinder
Carl Teufel: Pracownia Szymona Buchbindera, Monachium 1889
Zdj. nr 4: Szymon Buchbinder
Carl Teufel: Pracownia Szymon Buchbinder, Monachium 1889
Abb. 5: Władysław Czachórski - Carl Teufel: Künstleratelier Władysław Czachórski, München 1889
Abb. 5: Władysław Czachórski
Abb. 5: Władysław Czachórski - Carl Teufel: Künstleratelier Władysław Czachórski, München 1889 © © Bildarchiv Foto Marburg / Carl Teufel - Rechte vorbehalten https://www.bildindex.de/media/obj22004988/fm121579
Zdj. nr 5a: Władysław Czachórski  - Dama w liliowej sukni z kwiatami, Monachium 1880-1890, olej na płótnie, 55 x 78 cm
Zdj. nr 5a: Władysław Czachórski
Zdj. nr 5a: Władysław Czachórski - Dama w liliowej sukni z kwiatami, Monachium 1880-1890, olej na płótnie, 55 x 78 cm © http://cyfrowe.mnw.art.pl
Zdj. nr 6: Władysław Czachórski  - Carl Teufel: Pracownia Władysława Czachórskiego, Monachium 1889
Zdj. nr 6: Władysław Czachórski
Zdj. nr 6: Władysław Czachórski - Carl Teufel: Pracownia Władysława Czachórskiego, Monachium 1889 © Münchner Digitalisierungs-Zentrum, Digitale Bibliothek http://daten.digitale-sammlungen.de/~db/0011/bsb00110288/images/
Zdj. nr 7: Franciszek Ejsmond  - Carl Teufel: Pracownia Franciszka Ejsmonda, Monachium 1889
Zdj. nr 7: Franciszek Ejsmond
Zdj. nr 7: Franciszek Ejsmond - Carl Teufel: Pracownia Franciszka Ejsmonda, Monachium 1889 © © Bildarchiv Foto Marburg / Carl Teufel - Rechte vorbehalten https://www.bildindex.de/media/obj22004999/fm121609
Abb. 5: Władysław Czachórski
Carl Teufel: Künstleratelier Władysław Czachórski, München 1889
Zdj. nr 5a: Władysław Czachórski
Dama w liliowej sukni z kwiatami, Monachium 1880-1890, olej na płótnie, 55 x 78 cm
Zdj. nr 6: Władysław Czachórski
Carl Teufel: Pracownia Władysława Czachórskiego, Monachium 1889
Zdj. nr 7: Franciszek Ejsmond
Carl Teufel: Pracownia Franciszka Ejsmonda, Monachium 1889
Zdj. nr 8: Franciszek Ejsmond  - Carl Teufel: Pracownia Franciszka Ejsmonda, Monachium 1889
Zdj. nr 8: Franciszek Ejsmond
Zdj. nr 8: Franciszek Ejsmond - Carl Teufel: Pracownia Franciszka Ejsmonda, Monachium 1889 © © Bildarchiv Foto Marburg / Carl Teufel - Rechte vorbehalten https://www.bildindex.de/media/obj22004999/fm121610
Zdj. nr 8a: Franciszek Ejsmond - Reprodukcja obrazu Franciszka Ejsmonda, ok. 1890
Zdj. nr 8a: Franciszek Ejsmond
Zdj. nr 8a: Franciszek Ejsmond - Reprodukcja obrazu Franciszka Ejsmonda, ok. 1890 © Muzeum Cyfrowe / http://cyfrowe.mnw.art.pl/dmuseion/
Zdj. nr 9: Franciszek Ejsmond  - Carl Teufel: Pracownia Franciszka Ejsmonda, Monachium 1889
Zdj. nr 9: Franciszek Ejsmond
Zdj. nr 9: Franciszek Ejsmond - Carl Teufel: Pracownia Franciszka Ejsmonda, Monachium 1889 © Münchner Digitalisierungs-Zentrum, Digitale Bibliothek http://daten.digitale-sammlungen.de/~db/0011/bsb00110288/images/
Zdj. nr 10: Zdzisław Jasiński - Carl Teufel: Pracownia Zdzisława Jasińskiego, Monachium 1889
Zdj. nr 10: Zdzisław Jasiński
Zdj. nr 10: Zdzisław Jasiński - Carl Teufel: Pracownia Zdzisława Jasińskiego, Monachium 1889 © © Bildarchiv Foto Marburg / Carl Teufel - Rechte vorbehalten https://www.bildindex.de/media/obj22005035/fm121669
Zdj. nr 8: Franciszek Ejsmond
Carl Teufel: Pracownia Franciszka Ejsmonda, Monachium 1889
Zdj. nr 8a: Franciszek Ejsmond
Reprodukcja obrazu Franciszka Ejsmonda, ok. 1890
Zdj. nr 9: Franciszek Ejsmond
Carl Teufel: Pracownia Franciszka Ejsmonda, Monachium 1889
Zdj. nr 10: Zdzisław Jasiński
Carl Teufel: Pracownia Zdzisława Jasińskiego, Monachium 1889
Zdj. nr 10a: Zdzisław Jasiński - Chora matka, olej na płótnie, 1889
Zdj. nr 10a: Zdzisław Jasiński
Zdj. nr 10a: Zdzisław Jasiński - Chora matka, olej na płótnie, 1889 © http://www.agraart.pl
Zdj. nr 10b: Zdzisław Jasiński - Felix Jasiński: Rycina według obrazu „Chora matka“ (1889) Zdzisława Jasińskiego, 1890
Zdj. nr 10b: Zdzisław Jasiński
Zdj. nr 10b: Zdzisław Jasiński - Felix Jasiński: Rycina według obrazu „Chora matka“ (1889) Zdzisława Jasińskiego, 1890 © https://polona.pl/item/chora-matka,NzAwODA5NjY/0/#info:metadata
Zdj. nr 11: Antoni Kozakiewicz  - Carl Teufel: Pracownia Antoniego Kozakiewicza, Monachium 1889
Zdj. nr 11: Antoni Kozakiewicz
Zdj. nr 11: Antoni Kozakiewicz - Carl Teufel: Pracownia Antoniego Kozakiewicza, Monachium 1889 © © Bildarchiv Foto Marburg / Carl Teufel - Rechte vorbehalten https://www.bildindex.de/media/obj22005052/fm121690
Zdj. nr 12: Antoni Kozakiewicz - Carl Teufel: Pracownia Antoniego Kozakiewicza, Monachium 1889
Zdj. nr 12: Antoni Kozakiewicz
Zdj. nr 12: Antoni Kozakiewicz - Carl Teufel: Pracownia Antoniego Kozakiewicza, Monachium 1889 © Münchner Digitalisierungs-Zentrum, Digitale Bibliothek http://daten.digitale-sammlungen.de/~db/0011/bsb00110306/images/
Zdj. nr 10a: Zdzisław Jasiński
Chora matka, olej na płótnie, 1889
Zdj. nr 10b: Zdzisław Jasiński
Felix Jasiński: Rycina według obrazu „Chora matka“ (1889) Zdzisława Jasińskiego, 1890
Zdj. nr 11: Antoni Kozakiewicz
Carl Teufel: Pracownia Antoniego Kozakiewicza, Monachium 1889
Zdj. nr 12: Antoni Kozakiewicz
Carl Teufel: Pracownia Antoniego Kozakiewicza, Monachium 1889
Zdj. nr 13: Kazimierz Pułaski - Carl Teufel: Pracownia Kazimierza Pułaskiego, Monachium 1889
Zdj. nr 13: Kazimierz Pułaski
Zdj. nr 13: Kazimierz Pułaski - Carl Teufel: Pracownia Kazimierza Pułaskiego, Monachium 1889 © © Bildarchiv Foto Marburg / Carl Teufel - Rechte vorbehalten https://www.bildindex.de/media/obj22005106/fm121771?medium=fm121771
Zdj. nr 14: Jan Rosen - Carl Teufel: Pracownia Jana Rosena, Monachium 1889
Zdj. nr 14: Jan Rosen
Zdj. nr 14: Jan Rosen - Carl Teufel: Pracownia Jana Rosena, Monachium 1889 © © Bildarchiv Foto Marburg / Carl Teufel - Rechte vorbehalten https://www.bildindex.de/media/obj20394867/fm121783
Zdj. nr 15: Jan Rosen - Carl Teufel: Pracownia Jana Rosena, Monachium 1889
Zdj. nr 15: Jan Rosen
Zdj. nr 15: Jan Rosen - Carl Teufel: Pracownia Jana Rosena, Monachium 1889 © Münchner Digitalisierungs-Zentrum, Digitale Bibliothek http://daten.digitale-sammlungen.de/~db/0011/bsb00110307/images/
Zdj. nr 16: Franciszek Streitt  - Carl Teufel: Pracownia Franciszka Streitta, Monachium 1889
Zdj. nr 16: Franciszek Streitt
Zdj. nr 16: Franciszek Streitt - Carl Teufel: Pracownia Franciszka Streitta, Monachium 1889 © © Bildarchiv Foto Marburg / Carl Teufel - Rechte vorbehalten https://www.bildindex.de/media/obj22005152/fm121835
Zdj. nr 13: Kazimierz Pułaski
Carl Teufel: Pracownia Kazimierza Pułaskiego, Monachium 1889
Zdj. nr 14: Jan Rosen
Carl Teufel: Pracownia Jana Rosena, Monachium 1889
Zdj. nr 15: Jan Rosen
Carl Teufel: Pracownia Jana Rosena, Monachium 1889
Zdj. nr 16: Franciszek Streitt
Carl Teufel: Pracownia Franciszka Streitta, Monachium 1889
Zdj. nr 16a: Franciszek Streitt  - Kwiatek do kapelusza, ok. 1889
Zdj. nr 16a: Franciszek Streitt
Zdj. nr 16a: Franciszek Streitt - Kwiatek do kapelusza, ok. 1889 © http://www.agraart.pl
Zdj. nr 16b: Franciszek Streitt  - Cygański chłopiec grający na skrzypcach, 1890
Zdj. nr 16b: Franciszek Streitt
Zdj. nr 16b: Franciszek Streitt - Cygański chłopiec grający na skrzypcach, 1890 © https://imkinsky.com/de/kuenstler/21148-franz-streitt/48217-franz-streitt
Zdj. nr 17: Franciszek Streitt  - Carl Teufel: Pracownia Franciszka Streitta, Monachium 1889
Zdj. nr 17: Franciszek Streitt
Zdj. nr 17: Franciszek Streitt - Carl Teufel: Pracownia Franciszka Streitta, Monachium 1889 © Münchner Digitalisierungs-Zentrum, Digitale Bibliothek http://daten.digitale-sammlungen.de/~db/0011/bsb00110307/images/
Zdj. nr 18: Zdzisław Suchodolski  - Carl Teufel: Pracownia Zdzisława Suchodolskiego, Monachium 1889
Zdj. nr 18: Zdzisław Suchodolski
Zdj. nr 18: Zdzisław Suchodolski - Carl Teufel: Pracownia Zdzisława Suchodolskiego, Monachium 1889 © © Bildarchiv Foto Marburg / Carl Teufel - Rechte vorbehalten https://www.bildindex.de/media/obj22005155/fm121838
Zdj. nr 16a: Franciszek Streitt
Kwiatek do kapelusza, ok. 1889
Zdj. nr 16b: Franciszek Streitt
Cygański chłopiec grający na skrzypcach, 1890
Zdj. nr 17: Franciszek Streitt
Carl Teufel: Pracownia Franciszka Streitta, Monachium 1889
Zdj. nr 18: Zdzisław Suchodolski
Carl Teufel: Pracownia Zdzisława Suchodolskiego, Monachium 1889
Zdj. nr 19: Zdzisław Suchodolski  - Carl Teufel: Pracownia Zdzisława Suchodolskiego, Monachium 1889
Zdj. nr 19: Zdzisław Suchodolski
Zdj. nr 19: Zdzisław Suchodolski - Carl Teufel: Pracownia Zdzisława Suchodolskiego, Monachium 1889 © Münchner Digitalisierungs-Zentrum, Digitale Bibliothek http://daten.digitale-sammlungen.de/~db/0011/bsb00110307/images/
Zdj. nr 20: Alfred Wierusz-Kowalski - Carl Teufel: Pracownia Alfreda Wierusza-Kowalskiego, Monachium 1889
Zdj. nr 20: Alfred Wierusz-Kowalski
Zdj. nr 20: Alfred Wierusz-Kowalski - Carl Teufel: Pracownia Alfreda Wierusza-Kowalskiego, Monachium 1889 © © Bildarchiv Foto Marburg / Carl Teufel - Rechte vorbehalten https://www.bildindex.de/media/obj22005051/fm121688
Zdj. nr 20a: Alfred Wierusz-Kowalski - Napad wilków, 1910
Zdj. nr 20a: Alfred Wierusz-Kowalski
Zdj. nr 20a: Alfred Wierusz-Kowalski - Napad wilków, 1910 © Muzeum Okręgowe, Suwałki
Zdj. nr 20b: Alfred Wierusz-Kowalski - Przeprawa przez rzekę, 1890, olej na płótnie, 72 x 118 cm.
Zdj. nr 20b: Alfred Wierusz-Kowalski
Zdj. nr 20b: Alfred Wierusz-Kowalski - Przeprawa przez rzekę, 1890, olej na płótnie, 72 x 118 cm. © Własność prywatna w depozycie Muzeum Okręgowego w Suwałkach
Zdj. nr 19: Zdzisław Suchodolski
Carl Teufel: Pracownia Zdzisława Suchodolskiego, Monachium 1889
Zdj. nr 20: Alfred Wierusz-Kowalski
Carl Teufel: Pracownia Alfreda Wierusza-Kowalskiego, Monachium 1889
Zdj. nr 20a: Alfred Wierusz-Kowalski
Napad wilków, 1910
Zdj. nr 20b: Alfred Wierusz-Kowalski
Przeprawa przez rzekę, 1890, olej na płótnie, 72 x 118 cm.
Zdj. nr 21: Alfred Wierusz-Kowalski - Carl Teufel: Pracownia Alfreda Wierusza-Kowalskiego, Monachium 1889
Zdj. nr 21: Alfred Wierusz-Kowalski
Zdj. nr 21: Alfred Wierusz-Kowalski - Carl Teufel: Pracownia Alfreda Wierusza-Kowalskiego, Monachium 1889 © © Bildarchiv Foto Marburg / Carl Teufel - Rechte vorbehalten https://www.bildindex.de/media/obj22005051/fm121689
Zdj. nr 22: Alfred Wierusz-Kowalski - Carl Teufel: Pracownia Alfreda Wierusza-Kowalskiego, Monachium 1889
Zdj. nr 22: Alfred Wierusz-Kowalski
Zdj. nr 22: Alfred Wierusz-Kowalski - Carl Teufel: Pracownia Alfreda Wierusza-Kowalskiego, Monachium 1889 © Münchner Digitalisierungs-Zentrum, Digitale Bibliothek http://daten.digitale-sammlungen.de/~db/0011/bsb00110306/images/
Zdj. nr 23: Paleta malarzy monachijskich - Paleta malarzy monachijskich, Tygodnik Ilustrowany, Warschau 1890
Zdj. nr 23: Paleta malarzy monachijskich
Zdj. nr 23: Paleta malarzy monachijskich - Paleta malarzy monachijskich, Tygodnik Ilustrowany, Warschau 1890 © Biblioteka cyfrowa Uniwersytetu Łódzkiego
Album malarzy polskich, Warschau 1876 - Album malarzy polskich. Serya pierwsza. Monachium, Warschau 1876
Album malarzy polskich, Warschau 1876
Album malarzy polskich, Warschau 1876 - Album malarzy polskich. Serya pierwsza. Monachium, Warschau 1876
Zdj. nr 21: Alfred Wierusz-Kowalski
Carl Teufel: Pracownia Alfreda Wierusza-Kowalskiego, Monachium 1889
Zdj. nr 22: Alfred Wierusz-Kowalski
Carl Teufel: Pracownia Alfreda Wierusza-Kowalskiego, Monachium 1889
Zdj. nr 23: Paleta malarzy monachijskich
Paleta malarzy monachijskich, Tygodnik Ilustrowany, Warschau 1890
Album malarzy polskich, Warschau 1876
Album malarzy polskich. Serya pierwsza. Monachium, Warschau 1876
Więcej
Carl Teufel, Pracownia Alfreda Wierusza-Kowalskiego, Monachium 1889, fotografia czarno-biała, odbitka z negatywu szklanego, 18 x 24 cm, Archiwum Fotografii w Marburgu (Bildarchiv Foto Marburg), zdjęcie nr: 121.688, rok digitalizacji: 2013.
Carl Teufel, Pracownia Alfreda Wierusza-Kowalskiego, Monachium 1889, fotografia czarno-biała, odbitka z negatywu szklanego, 18 x 24 cm, Archiwum Fotografii w Marburgu (Bildarchiv Foto Marburg), zdjęcie nr: 121.688, rok digitalizacji: 2013.

W 1885 roku przybył na studia do Monachium Zdzisław Jasiński (1863-1932),[108] pochodzący z warszawskiej rodziny artystycznej, który wcześniej studiował pod kierunkiem znanych nauczycieli – najpierw w Klasie Rysunkowej w Warszawie a następnie w Szkole Rysunku i Malarstwa w Krakowie. Na monachijskiej Akademii Sztuk Pięknych zapisał się na kurs pejzażysty i malarza rodzajowego, Otto Seitza (1846-1912). W tym samym semestrze rozpoczęli swoje studia także inni Polacy jak Stanisław Radziejowski (1863-1950)[109], Apoloniusz Kędzierski (1861-1939)[110], Zygmunt Ajdukiewicz (1861-1917)[111] oraz Feliks Cichocki Nałęcz (1861-1921)[112] – jedni u Seitza, inni w Klasie Malarstwa Nikolaosa Jizisa (1842-1901), jeszcze inni w Klasie Malowania z Natury Johanna Caspara Hertericha (1843-1905).[113] Do 1889 roku Jasiński studiował także malarstwo historyczne pod kierunkiem Wagnera. W roku 1888, będąc jeszcze na studiach, wziął udział w III Międzynarodowej Wystawie Sztuki w Pałacu Kryształowym, gdzie zaprezentował obraz pod tytułem „Hausierer“ (Domokrążca).[114] Rok później zaprezentował na dorocznej Międzynarodowej Wystawie Sztuki (Münchener Jahresausstellung von Kunstwerken aller Nationen) obraz „Chora Matka“,[115] uwidoczniony na sztaludze na sporządzonej przez Teufla fotografii pracowni (zdj. nr 10). Obraz ten został wyróżniony na jednej z wystaw monachijskiej akademii i stał się tak znany, że rok później jego reprodukcja została wydana przez jedno z paryskich wydawnictw, a oryginały zachowały się do dziś (zdj. nr 10a, b).

Jasiński brał udział w wystawach w Pałacu Kryształowym także w następnych latach. Artysta malował sceny figuralne o tematyce religijnej jak „Nabożeństwo świąteczne“ czy też „Niedziela Palmowa“, tworzył sceny wiejskie rozgrywające się zarówno w chatach jak i na tle wiejskiego krajobrazu, pejzaże, portrety, obrazy z dziećmi oraz od czasu do czasu malował wielkoformatowe kompozycje symboliczne i alegoryczne. Przypuszczalnie właśnie taka alegoryczna kompozycja powstawała w czasie, gdy Teufel fotografował pracownię malarza, który elegancko ubrany i w naturalnej pozie siedzi przed wielkim płótnem przedstawiającym dwie siostry - gracje albo nimfy, na tle dramatycznego krajobrazu. Jego pracownia znajdowała się w gmachu monachijskiej Akademii Sztuk Pięknych,[116] stąd brak w niej domowych dekoracji, dywanów czy boazerii. Podczas całego swojego pobytu w Monachium artysta nie figuruje pod żadnym innym adresem. Jedną z wersji małego obrazu czytającego dziecka, który widać w lewym dolnym rogu fotografii, nabył prawdopodobnie kolekcjoner ze Stanów Zjednoczonych, ponieważ na jednym z amerykańskich portali można było aż do XXI w. zakupić barwną reprodukcję obrazu zatytułowanego „My First Picture Book“ z prawidłowym imieniem i nazwiskiem artysty.[117] W 1894 roku Jasiński powrócił do Warszawy.

Kolejnym malarzem sfotografowanym przez Teufla był Kazimierz Pułaski (Kasimir von Pulaski, 1861-1947),[118] artysta dotąd mało znany, który miał prawdopodobnie wpływowych protektorów. Pułaski dorastał w Krakowie, w rodzinie swojego kuzyna Wojciecha Kossaka (1856-1942),[119] który w latach 1873-1876 studiował w Monachium i w wówczas był już uznanym malarzem w Krakowie. Pułaski studiował najpierw architekturę na Politechnice w Rydze, następnie służył w wojsku. Na przełomie 1889 i 1890 roku przybył do Monachium z zamiarem studiowania malarstwa, ale nie zapisał się na Akademii Sztuk Pięknych. Przypuszczalnie kształcił się w pracowni Brandta, którego w późniejszych latach często odwiedzał. Idąc za przykładem Kossaka i Brandta, Pułaski malował sceny o tematyce wojennej i wojskowej, obrazy przedstawiające konie i polowania, ale także pejzaże i portrety. Na fotografii pracowni, która została wykonana prawdopodobnie w 1893 roku (zdj. nr 13), artysta prezentuje właśnie ukończony i jeszcze nieoprawiony obraz przedstawiający kompozycję z siodłem, szpadą, torbą, pasami, mapami i - jako zwieńczenie - drapieżnym ptakiem z rozpostartymi skrzydłami; wcześniej wszystkie przedmioty w oryginale ułożył na tle kawałka materiału.

 

[108] Notka biograficzna na tymże portalu, pod zakładką Encyclopaedia Polonica. Dostęp w Internecie: https://www.porta-polonica.de/de/lexikon/jasinski-zdzislaw-piotr

[109] Notka biograficzna na tymże portalu, pod zakładką Encyclopaedia Polonica. Dostęp w Internecie: https://www.porta-polonica.de/de/lexikon/radziejowski-stanislaw

[110] Notka biograficzna na tymże portalu, pod zakładką Encyclopaedia Polonica. Dostęp w Internecie: https://www.porta-polonica.de/de/lexikon/kedzierski-apoloniusz

[111] Notka biograficzna na tymże portalu, pod zakładką Encyclopaedia Polonica. Dostęp w Internecie: https://www.porta-polonica.de/de/lexikon/ajdukiewicz-zygmunt

[112] Notka biograficzna na tymże portalu, pod zakładką Encyclopaedia Polonica. Dostęp w Internecie: https://www.porta-polonica.de/de/lexikon/cichocki-nalecz-feliks

[113] Stępień, Liczbińska, 1994, s. 15.

[114] Illustrierter Katalog der III. Internationalen Kunstausstellung (Münchener Jubiläumsausstellung) im Königl. Glaspalaste zu München 1888, katalog wystawy, Monachium 1888, s. 62 (patrz: Źródła online).

[115] Illustrierter Katalog der Münchener Jahresausstellung von Kunstwerken Aller Nationen im Königl. Glaspalaste 1889, katalog wystawy, Monachium 1889, s. 45.

[116] Langer, 1992, s. 174.

[118] Notka biograficzna na tymże portalu, pod zakładką Encyclopaedia Polonica. Dostęp w Internecie: https://www.porta-polonica.de/de/lexikon/pulaski-kazimierz

[119] Notka biograficzna na tymże portalu, pod zakładką Encyclopaedia Polonica. Dostęp w Internecie: https://www.porta-polonica.de/de/lexikon/kossak-wojciech