„Polak w Niemczech” (1925–1972). Organ Związku Polaków w Niemczech
![Strona tytułowa styczniowego numeru „Polaka w Niemczech” z 1937 r. Strona tytułowa styczniowego numeru „Polaka w Niemczech” z 1937 r.](/sites/default/files/styles/width_100_tiles/public/Bildschirmfoto%202020-06-25%20um%2012.19.47.png?itok=SelYRTG2)
Okres narodowego socjalizmu i II wojna światowa jako cezura
„Jasno trzeba sobie z tego zdawać sprawę, że żyjemy w okresie wielkich zmagań i wielkich przemian. Nie ma dziś lat spokojnych, zwyczajnych, zawcześnie [sic!] jeszcze na lata, zamykające okresy burzliwe, przełomowe. [...] A dziś już wiadomo, że wojna światowa nie była końcem, lecz początkiem burzy”[18].
Ten złowieszczy cytat pochodzi z artykułu, który ukazał się na początku pierwszego numeru „Polaka w Niemczech” z 1939 roku i w którym nie tylko spoglądano wstecz na coraz bardziej represyjne działania nazistowskich władz w zakresie życia kulturalnego, politycznego i gospodarczego polskiej i innych mniejszości narodowych w Rzeszy, lecz także niemal proroczo opisano niosącą zagrożenie przyszłość. ZPwN, wbrew represjom narodowosocjalistycznego reżimu i pomimo stagnacji w rozwoju polityki mniejszościowej, próbował do samego końca kontynuować swoją działalność kulturalno-polityczną na rzecz niemieckich obywateli polskiej narodowości i polskiego języka[19]. I tak, z okazji 15. rocznicy swojego istnienia w 1938 roku zorganizował I Kongres Polaków, który odbył się 6 marca w Berlinie (zdj. nr 13)[20]. Do udziału w tym jak dotąd jedynym w swoim rodzaju zjeździe nawoływał „Polak w Niemczech” w marcowym wydaniu z 1938 roku (zdj. nr 14–16), pisząc między innymi:
„W stolicy państwa niemieckiego zejdą się przedstawiciele półtora miliona obywateli niemieckich, narodowości polskiej. I wobec świata całego, który patrzy się uważnie na Lud Polski w Rzeszy, nasz Kongres Ludowy zaświadczy: Obywatelstwo mamy niemieckie, duszę polską”[21].
Podczas Kongresu ogłoszono także pięć „Prawd Polaków” jako istotny „element tożsamości polskiej mniejszości” [22]. Tym samym dla mieszkających w Niemczech Polaków i ich świadomości narodowej Kongres był nie tylko wydarzeniem unikalnym, ale także przyczynił się do kształtowania ich tożsamości narodowej.
Wraz z wybuchem II wojny światowej rozpoczęły się akcje przeciwko polskim instytucjom i polskiej własności, które systematycznie konfiskowano i zamykano i w ostatecznym rezultacie (prasowa) działalność ZPwN została zupełnie sparaliżowana. Poza tym niektórzy członkowie organizacji zostali aresztowani przez nazistów i deportowani do obozu koncentracyjnego[23].
[18] Ważne lata, [w:] „Polak w Niemczech”, 1939, nr 1, s. 2.
[19] Por. H. Lehr, E. Osmańczyk, s. 9 i nast.
[20] Por. K. Ruchniewicz, I Kongres Polaków w Niemczech, [w:] https://www.porta-polonica.de/pl/atlas-miejsc-pami%C4%99ci/i-kongres-polakow-w-niemczech (dostęp: 19.06.2020 r.).
[21] Na Kongres!, [w:] „Polak w Niemczech”, 1938, nr 3, s. 2.
[22] K. Ruchniewicz, Prawdy Polaków, [w:] https://www.porta-polonica.de/pl/atlas-miejsc-pami%C4%99ci/prawdy-polakow (dostęp: 19.06.2020 r.).
[23] Por. H. Lehr, E. Osmańczyk, s. 13 i nast.; por. także „Polak w Niemczech”, 1972, s. 26.